2019-nCoV olarak da bilinen yeni koronavirüs SARS-CoV-2, COVID-19’a neden olan ve dünyaya yayılan virüs neredeyse tüm ülkelerde paniğe neden oluyor. Genç hastalarda % 1-2 arasında değişen, ancak yaşlı ve hasta hastalarda % 5-8 arasında bir ölüm oranı ile insan vücudunda birden fazla organ sistemini tahrip edebilir.
10 Mart 2020’de Annals of Internal Medicine dergisinde yayınlanan virüsün yakın tarihli bir çalışması, virüsün üst solunum yolu içinde hızlı çoğalmasını ve balgamdan etkili viral birikmeyi ortaya koyuyor. Balgam, klinik iyileşmeden neredeyse iki hafta sonra virüsün varlığını yansıtmaya devam etti. Hastalık semptomların başlamasından önce, semptomatik dönemde ve hatta iyileşmeden sonra yayılabilir.
Akciğerler
Çoğu hastada, COVID-19 öncelikle bir akciğer hastalığıdır, çünkü virüs tıpkı diğer koronavirüsler gibi bir solunum virüsüdür. Genellikle öksürme sırasında sıklıkla üretilen solunum damlacıkları yoluyla bir kişiden diğerine bulaşır. İlk işaret ateş ve öksürüktür. Bu pnömoni haline gelebilir. Enfekte kişilerin % 80’inden fazlasının sadece hafif bir enfeksiyon olduğu düşünülürken, geri kalanı ağır veya kritik hastalığı geliştirir.
Birinci aşama: Erken enfeksiyon sırasında, virüs hem mukus üreten hem de siliyer hücreler olan akciğer hücrelerine saldırır. Birincisi, akciğer dokusunu nemli tutmak ve akciğer epitelinin yüzeyini zararlı organizmalardan korumak için mukus üretir. Kirpikler (siliyor hücreler) yabancı partikülleri ve organizmaları temizler.
SARS gibi, COVID-19’a neden olan virüsün, daha sonra hava yollarını enflamatuar (iltihaplı) sıvı ile doldurması ve bilateral pnömoniye (zatürre) ve nefes darlığına neden olması için siliyer hücreleri de hedeflediği görülmektedir.
İkinci aşamada, virüsün varlığını algılayan bağışıklık sistemi aktive edilir. Akciğer, hasarlı hücreleri kaldıran ve akciğer dokusunu onaran bağışıklık hücreleri ile doldurulur. Bu genellikle hasarı enfekte olmuş bölgelere lokal olarak tutan dikkatle düzenlenmiş bir süreçtir. Bununla birlikte, bazen hiperaktif bir bağışıklık sistemi yarardan daha fazla zarara neden olur ve akciğerler hala sıvı ile daha fazla tıkanır.
Üçüncü aşama, artan akciğer hasarı ve nihayetinde bazı hastalarda solunum yetmezliği veya bazı kurtulanlarda kalan akciğer hasarı ile başlar. Ciddi COVID-19 enfeksiyonu olan bir kişide akciğerlerin karakteristik petek görünümü SARS virüsü tarafından üretilene çok benzemektedir. Bunun, akciğer dokusunda aşırı bağışıklık aktivitesinin neden olduğu ‘deliklerden’ kaynaklandığı düşünülür, bu da akciğerleri daha fazla hasardan koruyan ancak aynı zamanda akciğer sertliğini artıran yara izlerine neden olur.
Bağırsak
SARS virüsü gibi, yeni koronavirüs bağırsak epitelindeki reseptörlere bağlanır, bu hücrelerin içinde gelişir, hasara ve ishale neden olur. İki çalışma, virüsü enfekte hastaların dışkı örnekleri içinde, belki de feko-oral iletimin meydana geldiğini gösterebilecek ve gastrointestinal semptomları kesinlikle açıklayabilecek şekilde tespit etmiştir, yani virüs dışkı yoluyla bulaşır
SARS-CoV-19 virüsü ayrıca ağızda bol görünen ve belki de virüsün hava yolu ile bulaşmasından sorumlu olabilecek ACE2 reseptörlerine bağlanır.
Kan
Bağışıklık sisteminin hiperaktivasyonu, yüksek karaciğer enzimleri, düşük kan hücresi ve trombosit sayısı ve kan basıncında düşüş ile vücutta tam ölçekli bir kargaşaya neden olabilir. Bazı hastalarda kalp durması ve böbrek fonksiyonunun aniden bozulması ile sonuçlanan ciddi hipotansiyon (tansiyon düşüklüğü) gelişmiştir. Virologların cevaplamak istediği soru, bunun virüsün kendisinden mi yoksa yoğun enflamatuar süreç sırasında salınan sitokinlerin hedef dışı etkilerinden mi kaynaklandığıdır. Sitokinler, bağışıklık hücreleri tarafından iltihaplanma veya yaralanma bölgesine daha fazla bağışıklık hücresi çekmek için salınan kimyasallardır. Rolleri enfekte olmuş hücreleri yok etmek ve böylece istilacı virüsün ilerlemesini bu hücreler içinde çoğalmasını önleyerek durdurmaktır.
Şiddetli bir koronavirüs enfeksiyonu ile sitokin salımı kontrolden çıkabilir ve enfekte olsun veya olmasın hücrelerin düzensiz ve vahşi bir şekilde öldürülmesine neden olabilir. Bu, hücre içi bileşenlerin öldürülen veya ölen hücrelerden salınması nedeniyle ciddi inflamasyona neden olabilir. Bu, kelimenin tam anlamıyla akciğer alveollerine veya hava keselerine akan pulmoner kan damarlarının zayıflamasına neden olur.
Sitokinler ayrıca kalbi ve diğer kan damarlarını da etkiler ve birden fazla organa kan akışının azalmasına neden olur. En kritik vakalarda nihai sonuç, aşırı sitokin aktivitesinden ve vücudun geri kalanına kan akışını tehlikeye atan zayıf kalp hareketinden kaynaklanan çoklu organ yetmezliğidir.
Karaciğer
Karaciğere bol miktarda kan akışı, yeni koronavirüs için kolay giriş sağlar. Enfekte olduktan sonra karaciğer fonksiyonu bozulur. Karaciğer, beynimiz ve kalbimiz dışındaki tüm organların en yoğun ve en gerekli olanıdır, yiyeceklerimizden binlerce maddenin detoksifikasyonunu sağlar, vücudun ihtiyaçları için çeşitli besinler oluşturur ve yağ emilimine yardımcı olmak için safra oluşturur. Uzmanlara göre, karaciğer yetmezliği SARS enfeksiyonu olan hastalarda hiçbir zaman tek ölüm nedeni olmamıştır.
Böbrekler
Önceki SARS ve MERS salgınlarında olduğu gibi, mevcut yeni koronavirüs de bazı hastalarda akut böbrek hasarına neden olur, ancak bu nadirdir. Ancak, sonuçlar neredeyse her zaman ölümcüldür. Virüs, böbrek tübüllerine seçici olarak değil, düşük tansiyona , sepsise veya metabolik bozulmaya neden olarak saldırıyor gibi görünüyor . Bazı ilaçlar da böbrek hasarını hızlandırabilirken, daha ciddi vakalarda, yoğun inflamasyonun neden olduğu sitokin fırtınası sorumludur. Çoklu organ hasarı, uzamış mekanik ventilasyon ve antibiyotikler böbrek yetmezliğini tetikleyen potansiyel faktörler olabilir.
Koronavirüsün atlatan kişilerde sağlık sorunları devam ediyor mu?
Hong Kong Hastanesi Enfeksiyon Hastalıkları Merkezi Başkanı Margaret Owen Zeng, 12 kişilik bir araştırma grubunda hastalığı atlatanlardan iki veya üçünün daha önce yapabildiklerini yapma yeteneğinden yoksun kaldığını belirterek:
“Hızlı yürürken nefes darlığı çekiyorlar. Bazı hastaların akciğer fonksiyonlarında yüzde 20 ila 30’luk bir düşüş görülüyor” dedi.
Bu hastaların solunum fonksiyonlarının ne kadar zayıfladığını belirlemek için daha fazla araştırma yapılması gerektiğini belirten Owen Zeng, hastalara akciğerleri güçlendirmek için fizyoterapi uygulandığını ifade etti.
Owen Zeng, aynı zamanda hastalığın uzun vadeli etkisinin ne olduğunu anlamak için çalışmaların devam ettiğini, örneğin, Covid-19’un solunum organları dokularına müdahale eden bağ dokusu şeritlerinin oluştuğu bir durum olan pulmoner fibroz gelişimine etki edip etmediğini bulmayı amaçladıklarını söyledi.
Kaynaklar
- Lauer SA, Grantz KH, Bi Q, et al. The Incubation Period of Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) From Publicly Reported Confirmed Cases: Estimation and Application. Ann Intern Med. 2020; [Epub ahead of print 10 March 2020]. doi: https://doi.org/10.7326/M20-0504
- Zhang H, Zhou P, Wei Y, et al. Histopathologic Changes and SARS–CoV-2 Immunostaining in the Lung of a Patient With COVID-19. Ann Intern Med. 2020; [Epub ahead of print 12 March 2020]. doi: https://doi.org/10.7326/M20-0533
- McKeever, A., (2020). Here’s what coronavirus does to the body. https://www.nationalgeographic.com/science/2020/02/here-is-what-coronavirus-does-to-the-body/
- Mole, B., (2020). Don’t Panic: The comprehensive Ars Technica guide to the coronavirus. https://arstechnica.com/science/2020/03/dont-panic-the-comprehensive-ars-technica-guide-to-the-coronavirus/
- Beusekom, M., (2020). Study highlights ease of spread of COVID-19 viruses. http://www.cidrap.umn.edu/news-perspective/2020/03/study-highlights-ease-spread-covid-19-viruses